Według obecnego stanu wiedzy nie ma mocnych dowodów, że „feromony” dodawane do perfum zmieniają to, jak oceniają nas inni ludzie. Dwie substancje najczęściej nazywane ludzkimi feromonami, androstadienon i estratetraenol, nie przeszły testów, jakie stosuje się w badaniach nad feromonami zwierząt, a w starannie zaplanowanym eksperymencie nie zmieniły ocen atrakcyjności twarzy. Działać może natomiast coś prostszego: zapach, który lubisz, i pewność siebie, którą Ci daje.
- Zoolog z Oksfordu Tristram Wyatt w przeglądzie z 2015 roku stwierdził, że nie ma rzetelnych dowodów na to, że androstenon, androstenol, androstadienon albo estratetraenol są ludzkimi feromonami.
- W podwójnie ślepym badaniu opublikowanym w Royal Society Open Science (2017) androstadienon i estratetraenol nie zmieniły ocen atrakcyjności ani „skłonności do zdrady” u 94 osób.
- Około 60 badań z „istotnymi” wynikami dla tych dwóch substancji Wyatt uznał w 2020 roku za prawdopodobne fałszywie dodatnie: próby były małe, a badań rzadko powtarzano.
- Sam zapach działa: w badaniu z 2009 roku mężczyźni używający sprayu z kompozycją zapachową czuli się pewniej, a kobiety oceniały ich jako atrakcyjniejszych na nagraniach wideo, choć nie na zdjęciach.
- Perfumy z feromonami warto więc wybierać tak jak zwykłe perfumy: po nutach zapachowych, trwałości i tolerancji skóry, a nie po obietnicach „przyciągania”.
Feromony: co to jest i jak działają u zwierząt?
Feromon to sygnał chemiczny, który wyewoluował do komunikacji między osobnikami tego samego gatunku. Jest wspólny dla całej płci lub gatunku, a nie dla jednego osobnika, i wywołuje u odbiorcy przewidywalną reakcję: zachowanie (np. gotowość do krycia u świń) albo zmianę fizjologiczną. Najczęściej nie jest to jedna cząsteczka, tylko mieszanina kilku związków.
Żeby uznać substancję za feromon, badacze muszą przejść trzy kroki: wykazać w powtarzalnym teście (biotescie), że wydzielina wywołuje reakcję, wyizolować i zsyntetyzować aktywną cząsteczkę, a potem potwierdzić, że ta cząsteczka w naturalnym stężeniu wystarcza, by odtworzyć reakcję. Wyatt porównuje to do postulatów Kocha z mikrobiologii. U ludzi żadna z „feromonowych” substancji z perfum nie przeszła tej drogi.
Dodatkowa trudność: u wielu zwierząt feromony odbiera narząd lemieszowo-nosowy. Przegląd ginekologów z KU Leuven z 2013 roku przypomina, że u dorosłych ludzi ten narząd nie działa, choć zapachy ciała możemy wyczuwać zwykłym węchem.
Jakie „feromony” dodaje się do perfum?
Producenci rzadko podają nazwę konkretnej substancji, ale w badaniach i reklamach powtarzają się cztery steroidy:
- Androstadienon — związek obecny w pocie z okolic pach, w większym stężeniu u mężczyzn. Najczęściej badany „męski” kandydat.
- Estratetraenol — opisywany jako „żeński” odpowiednik. Wyatt zwraca uwagę, że przypisano go kobietom bez opisu, jak go wyizolowano i zbadano.
- Androstenon i androstenol — feromony świń. Wyatt zwraca uwagę, że trafiły do badań nad ludźmi m.in. dlatego, że były łatwo dostępne w aerozolu sprzedawanym hodowcom.
Historia dwóch pierwszych jest pouczająca. Jako „przypuszczalne” ludzkie feromony przedstawiono je w 1991 roku w referacie konferencyjnym. Cząsteczki dostarczyła firma, która miała komercyjny interes w ludzkich feromonach, a w publikacji zabrakło opisu, jak je zidentyfikowano i przetestowano. Kolejni badacze przejęli tę etykietę, choć autorzy jednego z kluczowych badań z 2000 roku sami pisali, że nazywanie ich feromonami jest przedwczesne.
Co pokazały badania u ludzi? Tabela najważniejszych wyników
Wyniki są niespójne: część badań znajduje drobne efekty, ale te najlepiej zaplanowane ich nie potwierdzają, a nawet pozytywne wyniki nie pasują do definicji feromonu płciowego.
| Badanie | Co sprawdzano | Uczestnicy | Wynik |
|---|---|---|---|
| Zhou i in., Current Biology 2014 | Czy androstadienon i estratetraenol zmieniają ocenę płci sylwetki w ruchu | osoby hetero- i homoseksualne | Przesunięcie ocen płci zależne od płci i orientacji wąchającego; autorzy uznali to za sygnał płci przekazywany zapachem |
| Ferdenzi i in., Psychoneuroendocrinology 2016 | Wpływ androstadienonu na ocenę atrakcyjności twarzy i głosów | kobiety i mężczyźni | Androstadienon podniósł oceny, ale u obu płci (u mężczyzn i u kobiet w dni płodne), więc nie działał jak feromon płciowy |
| Hare i in., Royal Society Open Science 2017 | Ocena płci twarzy oraz atrakcyjności i „skłonności do zdrady” twarzy płci przeciwnej | 46 osób (zadanie 1) i 94 osoby (zadanie 2) | Brak wpływu androstadienonu i estratetraenolu na żadną ocenę; badanie z zaślepieniem |
| Verhaeghe i in., przegląd 2013 | Wpływ androstadienonu na nastrój i seksualność kobiet | przegląd badań | Dawka farmakologiczna nałożona nad górną wargę poprawiała nastrój i skupienie, ale efekty zależały od sytuacji, np. od obecności mężczyzny prowadzącego badanie |
| Wyatt, przeglądy 2015 i 2020 | Stan dowodów dla czterech steroidów | ok. 60 badań z „istotnymi” wynikami | Brak dowodów z biotestów; wyniki prawdopodobnie fałszywie dodatnie |
Na podstawie streszczeń i pełnych tekstów badań wymienionych w źródłach. W badaniach używano czystych substancji w kontrolowanych stężeniach (np. 500 µM w roztworze z olejkiem goździkowym u Hare i in.), a nie gotowych perfum ze sklepu.
Dlaczego naukowcy podchodzą do feromonów sceptycznie?
Wyatt wymienia problemy, które powtarzają się w tej dziedzinie i tłumaczą, dlaczego pojedyncze pozytywne wyniki nie wystarczają:
- Małe próby. Szukanie subtelnych efektów na kilkudziesięciu osobach łatwo daje przypadkowe „istotne” wyniki.
- Stronniczość publikacji. Badania bez efektu częściej lądują w szufladzie niż w czasopiśmie, więc w literaturze przeważają wyniki pozytywne.
- Brak powtórzeń. Niewiele eksperymentów powtórzyły niezależne zespoły. Wyatt zaleca rejestrowanie planu badania przed jego rozpoczęciem.
- Nienaturalne dawki. W jednym z badań obrazowania mózgu użyto stężeń około miliona razy wyższych niż naturalne.
- Efekt oczekiwań. Mierzalne reakcje wywołują też zwykłe zapachy, np. olejki eteryczne, a wynik potrafi zależeć od tego, czego badani się spodziewają.
Nie znaczy to, że ludzie na pewno nie mają feromonów. Wyatt uważa, że jako ssaki prawdopodobnie je mamy, tylko trzeba ich szukać od podstaw. Za najbardziej obiecujący trop uznaje wydzielinę gruczołów otoczki brodawki u matek karmiących, na którą noworodki reagują ruchami ssania. Do tej pory w tej roli nie potwierdzono żadnej substancji z perfum.
Co realnie działa: zapach, pewność siebie i oczekiwania
Zapach ma znaczenie, tylko inaczej, niż obiecują etykiety. W podwójnie ślepym badaniu Craiga Robertsa i współpracowników (International Journal of Cosmetic Science, 2009) mężczyźni dostali spray z kompozycją zapachową i składnikiem antybakteryjnym albo identyczny spray bez tych składników. Po kilku dniach używający aktywnego sprayu oceniali siebie jako pewniejszych siebie i atrakcyjniejszych. Kobiety nie widziały różnicy na zdjęciach, ale na nagraniach wideo oceniały ich wyżej. Zapach zmienił więc zachowanie noszącego, a dopiero ono wpłynęło na odbiór, i to bez udziału żadnego „feromonu”.
Wniosek praktyczny: jeśli flakon z napisem „pheromone” pachnie Ci dobrze i czujesz się w nim pewniej, to jest realna korzyść. Za ten efekt odpowiada zapach i Twoje samopoczucie, a nie dodatek obiecujący „podświadome przyciąganie”.
Woda perfumowana 50 ml z atomizerem; w nutach głowy bergamotka, czarna porzeczka i mandarynka, w głębi akordy kwiatowe i drzewne.
Perfumy 100 ml z atomizerem; kompozycja otwiera się bergamotką, mandarynką i cytryną, a w bazie ma nuty ziołowe i drzewne.
Jak czytać obietnice na opakowaniu perfum z feromonami?
Perfumy z feromonami są w Unii Europejskiej kosmetykami. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 655/2013 wymaga, by oświadczenia o kosmetykach były prawdziwe i poparte odpowiednimi, możliwymi do sprawdzenia dowodami, także te wyrażone nie wprost. Jeśli producent przypisuje gotowemu produktowi działanie składnika, musi wykazać, że składnik jest w nim w skutecznym stężeniu. Przy feromonach takich dowodów nie widać nawet dla czystych substancji, a co dopiero dla perfum.
| Hasło na opakowaniu | Co mówią badania | Jak to czytać |
|---|---|---|
| „Przyciąga płeć przeciwną”, „działa na podświadomość” | Brak powtarzalnych dowodów dla androstadienonu i estratetraenolu | Hasło marketingowe, nie opis działania |
| „Bezzapachowe feromony” | Substancje bez wyczuwalnego zapachu nie zmieniały ocen w badaniu z zaślepieniem | Kupujesz dodatek do własnych perfum, nie sprawdzony efekt |
| „Naturalne feromony” (np. „z trufli”) | Nie ma badań wiążących takie dodatki z oceną atrakcyjności ludzi | Opis pochodzenia składnika, nie dowód działania |
| „Działa 3–4 godziny” | Dotyczy zwykle trwałości zapachu | Porównuj jak trwałość zwykłych perfum |
| Nuty głowy, serca i bazy, pojemność, roll-on lub atomizer | Zapach realnie wpływa na samopoczucie noszącego | To są informacje, na podstawie których warto wybierać |
Roll-on 10 ml, który producent opisuje jako kompozycję neutralną zapachowo, przeznaczoną do łączenia z perfumami używanymi na co dzień.
Perfumy w olejku bez alkoholu, roll-on 10 ml; nuty wanilii, drzewa i fasoli tonka, do nakładania na nadgarstki, szyję i dekolt.
Feromony ranking: jak wybrać perfumy, skoro nie po „mocy”?
Rankingi „najskuteczniejszych feromonów” porównują coś, czego nikt nie zmierzył. Uczciwie można porównać perfumy z feromonami tak samo jak każde inne:
- Nuty zapachowe. Czytaj piramidę zapachu; jeśli producent jej nie podaje, zacznij od mniejszej pojemności.
- Forma. Atomizer rozprowadza zapach szerzej, roll-on i olejek pozwalają nałożyć go punktowo i zwykle bez alkoholu.
- Pojemność i cena za mililitr. Próbki 1–2 ml i wersje 5–15 ml to tani sposób, żeby sprawdzić zapach na własnej skórze.
- Tolerancja skóry. Przed pierwszym użyciem nałóż odrobinę na wewnętrzną stronę przedramienia; przy zaczerwienieniu lub swędzeniu zrezygnuj.
- Miejsce nałożenia. Na skórę, tak jak zwykłe perfumy, nigdy na błony śluzowe ani okolice intymne.
Perfumy z feromonami do 150 zł: wybierz po zapachu
Wody perfumowane z opisanymi nutami zapachowymi, pojemności od 10 do 100 ml.
Czy perfumy z feromonami są bezpieczne?
To kosmetyki zapachowe, więc obowiązują te same zasady co przy zwykłych perfumach. Mogą zawierać alkohol i substancje zapachowe, które u części osób podrażniają lub uczulają skórę. Nakładaj je na nieuszkodzoną skórę, unikaj oczu i ran i nie mieszaj kilku mocnych zapachów naraz. Jeśli po użyciu pojawi się wysypka, pieczenie lub obrzęk, umyj skórę, przestań używać produktu i skonsultuj objawy z lekarzem lub farmaceutą.
Jeśli szukasz sposobu na więcej bliskości w związku, sięgnij po rzeczy, których działanie nie budzi wątpliwości: rozmowę, masaż i wspólną zabawę. Piszemy o nich w poradniku Gadżety erotyczne dla par: od czego zacząć?. Olejek do masażu i prezerwatywa lateksowa się nie lubią, dlatego zajrzyj też do tekstu Jaki lubrykant do prezerwatyw?.
Najczęstsze pytania o feromony w perfumach
Czy feromony w perfumach naprawdę działają?
Nie ma na to mocnych dowodów. Substancje dodawane do takich perfum, głównie androstadienon i estratetraenol, nie spełniają naukowych kryteriów feromonu, a w badaniu z zaślepieniem nie zmieniły ocen atrakcyjności. Działać może sam zapach, bo wpływa na samopoczucie i pewność siebie osoby, która go nosi.
Czy feromony męskie działają na kobiety?
Badania androstadienonu, nazywanego „męskim feromonem”, dają niespójne wyniki. W badaniu z 2016 roku podnosił oceny atrakcyjności zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, więc nie działał jak sygnał płciowy, a w badaniu z 2017 roku nie miał żadnego wpływu. Nie ma dowodów, że perfumy z jego dodatkiem sprawiają, że kobiety zachowują się inaczej.
Czy feromony damskie działają na mężczyzn?
Dla estratetraenolu, opisywanego jako „żeński feromon”, dowody są równie słabe. W badaniu opublikowanym w Royal Society Open Science mężczyźni wąchający estratetraenol oceniali twarze kobiet tak samo jak po wąchaniu zapachu kontrolnego.
Czy ludzie w ogóle mają feromony?
Prawdopodobnie tak, bo mają je inne ssaki, ale żadnej cząsteczki nie potwierdzono w tej roli według standardów stosowanych u zwierząt. Najbardziej obiecującym tropem jest wydzielina gruczołów otoczki brodawki u matek karmiących, na którą reagują noworodki. Nie ma to nic wspólnego z perfumami.
Czym jest androstadienon?
To steroid obecny w ludzkim pocie, zwłaszcza męskim. W badaniach wpływał czasem na nastrój i uwagę, ale efekty zależały od sytuacji i nie powtarzały się w lepiej zaplanowanych eksperymentach. Dlatego naukowcy nazywają go co najwyżej „przypuszczalnym” feromonem.
Czy perfumy z feromonami bezzapachowe mają sens?
Jeśli kupujesz je dla obiecanego efektu, nie ma badań, które by go potwierdzały. Wersje bez zapachu można łączyć z własnymi perfumami, ale nie spodziewaj się zmiany w zachowaniu innych osób.
Czy perfumy z feromonami są bezpieczne dla skóry?
To kosmetyki, więc mogą podrażniać lub uczulać jak inne produkty zapachowe. Zrób próbę na przedramieniu, nie nakładaj ich na błony śluzowe i przerwij stosowanie, jeśli pojawi się wysypka lub pieczenie.
Jak długo utrzymują się perfumy z feromonami?
Producenci często podają 3–4 godziny, co odpowiada trwałości lżejszych wód perfumowanych. Trwałość zależy od stężenia kompozycji, rodzaju skóry i miejsca nałożenia, a nie od samego dodatku „feromonów”.
Źródła
- Wyatt T.D. (2015): The search for human pheromones: the lost decades and the necessity of returning to first principles. Proceedings of the Royal Society B
- Wyatt T.D. (2020): Reproducible research into human chemical communication by cues and pheromones. Philosophical Transactions of the Royal Society B
- Hare R.M. i in. (2017): Putative sex-specific human pheromones do not affect gender perception, attractiveness ratings or unfaithfulness judgements of opposite sex faces. Royal Society Open Science
- Ferdenzi C. i in. (2016): Androstadienone’s influence on the perception of facial and vocal attractiveness is not sex specific. Psychoneuroendocrinology
- Zhou W. i in. (2014): Chemosensory communication of gender through two human steroids in a sexually dimorphic manner. Current Biology
- Verhaeghe J. i in. (2013): Pheromones and their effect on women’s mood and sexuality. Facts, Views & Vision in ObGyn
- Roberts S.C. i in. (2009): Manipulation of body odour alters men’s self-confidence and judgements of their visual attractiveness by women. International Journal of Cosmetic Science
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 655/2013 ustanawiające wspólne kryteria uzasadniania oświadczeń dotyczących produktów kosmetycznych
Produkty z tego poradnika
Wszystko, co polecamy powyżej — w jednym miejscu. Ceny i dostępność aktualizują się automatycznie.
